Zij óók

Als je vol in je rouw zit, is het moeilijk om open te staan voor de verhalen van anderen. Jouw verhaal voelt zó groot dat je je niet kunt voorstellen dat de verhalen van anderen dat kunnen overtreffen of er iets aan bij kunnen dragen. Maar toen ik mijn tekeningen van en herinneringen aan mijn broertje begon te delen, begonnen mensen ook hun verhalen met míj te delen. En ik leerde om vaker de vraag te stellen: ‘Heb jij ooit zoiets ingrijpends meegemaakt?’

Want het was alsof er een schatkist openging als ik die vraag durfde stellen. Wat heel paradoxaal klinkt als je het over verlies hebt, maar de reacties van anderen brachten me zó veel. Verbinding door herkenning. Ik merkte dat er mensen waren van wie ik helemaal niet wist dat zij óók met een rouwend hart rondliepen. Ik kwam in contact met mensen die ik voorheen niet kende, die zich in mijn verhaal en tekeningen herkenden. Ik hoorde verhalen van verlies – van relaties, van kinderen, van ouders, van werk, van dromen. Verhalen die vaak feitelijk heel anders waren dan het mijne maar toch op zoveel vlakken overeenkwamen. En ik kwam tot de conclusie dat de gemene deler is dat het uiteindelijk eigenlijk altijd gaat om het verlies van een toekomstbeeld dat iemand ooit had.

Iemand zei een keer tegen me: ‘Ik heb ook mijn broer verloren op jonge leeftijd.’ En dat zij dit met mij deelde, ook al was het voor haar al langer geleden, gaf troost. Het besef: oh wacht! Ik ben natuurlijk niet de enige die zoiets overweldigends is overkomen. Het is geen foutje van het universum, het gebeurt natuurlijk aan de lopende band. Het is gewoon het genadeloze ritme van het leven. Er worden nieuwe mensen geboren, er gaan mensen dood. Ergens schaamde ik me een beetje dat ik daar niet aan gedacht had, dat anderen misschien ook… Ze wilde niet op de details ingaan, ze wilde het gewoon even zeggen, als een hand op mijn schouder. Je bent niet alleen. En het helpt me nog steeds, dat gewoon te weten: zij óók. Een soort van “we’re in this together”.

Dat is ook de reden dat ik mezelf nu toesta erover te blijven schrijven en tekenen. Toestaan, omdat ik ergens soms ook denk, zitten mensen daar nou op te wachten? Maar het is ook omdat ik niet anders kan. Het is gewoon wie ik nu ben, een zus zonder broer, of beter gezegd een zus mét broer, onlosmakelijk verbonden, die er nu mee moet dealen dat de enige gesprekken die ze nog met hem heeft, zich in haar hoofd afspelen.

En ook merk ik dat ik er, nu vier jaar na zijn dood, steeds minder over praat. Niet omdat ik dat niet wil. Mensen houden logischerwijs op een gegeven moment een beetje op met vragen: hoe is het nu daarmee? Met je broertje? En dat neem ik niemand kwalijk. Wat moet je ook zeggen? Er is geen nieuws. Hij is er niet meer.

Behalve dat hij er nog steeds wél is. In mijn gedachten, in mijn wezen, in mijn dromen. Als ik hem teken. Maar hoe minder ik dat doe, hoe moeilijker het wordt hem dichtbij te voelen. Het is een soort herinneringsspier die je soepel moet zien te houden.

Dus dat ga ik doen door over hem en over het proces van verlies en rouw te blijven tekenen en schrijven. Voor mezelf, maar ook omdat ik inmiddels heb mogen ervaren, dat er zomaar iemand iets aan zou kunnen hebben. Gewoon door te weten: zij óók.